ARAB TILIDAGI KAUZATIV BOBLAR VA O'ZBEK TILIDAGI ORTTIRMA NISBAT: MORFOLOGIK VOSITALARNING CHOG'ISHTIRMA TAHLILI
Keywords:
Keywords: Kalit so'zlar: kauzativ fe'l, mazid fe'l boblari, af'ala, fa''ala, orttirma nisbat, unumdorlik, valentlik, chog'ishtirma morfologiya.Abstract
Annotatsiya: Maqolada arab tilidagi kauzativ ma'noli fe'l boblari (IV bob أَفْعَلَ, II bob فَعَّلَ, X bob اِسْتَفْعَلَ) va o'zbek tilidagi orttirma nisbat qo'shimchalari (-t, -dir/-tir, -ir, -ar, -iz, -giz, -kaz, -sat) formal, distributiv va semantik jihatdan chog'ishtiriladi. Tahlil ikki tizim o'rtasidagi to'rt asosiy farqni ko'rsatadi: kauzativ vosita turi (ichki flektsiya va affiksatsiya), unumdorlik darajasi, vositalarning ko'p ma'noliligi hamda ketma-ket qo'llanish imkoniyati. Shuningdek, kauzatsiyalanuvchining sintaktik shakli ikki tilda turlicha belgilanishi aniqlandi: arab tilida u doimo to'ldiruvchi (maf'ul bih) bo'lsa, o'zbek tilida asos fe'lning o'timliligiga qarab tushum yoki jo'nalish kelishigida keladi. Natijalar tarjima amaliyoti va arab tilini o'zbek auditoriyasiga o'qitishda qo'llanishi mumkin.
References
1.Wright W. A Grammar of the Arabic Language. 3rd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 1896–1898.
2.Fischer W. A Grammar of Classical Arabic / Transl. by J. Rodgers. 3rd rev. ed. – New Haven; London: Yale University Press, 2002.
3.Ryding K. C. A Reference Grammar of Modern Standard Arabic. – Cambridge: Cambridge University Press, 2005.
4.Leemhuis F. The D and H Stems in Koranic Arabic: A Comparative Study of the Function and Meaning of the faʿʿala and ʾafʿala Forms in Koranic Usage. – Leiden: E. J. Brill, 1977.
5.Saad G. N. Transitivity, Causation and Passivization: A Semantic-Syntactic Study of the Verb in Classical Arabic. – London; Boston; Melbourne: Kegan Paul International, 1982.
6.Măcelaru A. Semantic parameters and Literary Arabic Form II causatives // Romano-Arabica. – 2003. – Vol. 3, No. 1. – P. 199–207.
7.Alaslani K. On the Causative Verb Forms of Arabic: Form I and Form II and Their Associations with (In)directness of Causation: PhD dissertation. – West Lafayette: Purdue University, 2023.
8.Fassi Fehri A. Causativity, transitivity and iterativity as pluralities // Linguistic Research. – Rabat: IERA, 2001. – Vol. 6. – P. 1–49.
9.Кононов А. Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. – М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1960.
10.O'zbek tili grammatikasi. 1-tom. Morfologiya. – Toshkent: Fan, 1975.
11.Turniyazov B. N., Saidova S. S. Affiksatsiya usulida kauzativlikning voqelanishi // Xorijiy filologiya. – 2020. – № 4 (77). – B. 72–77. – DOI: 10.71337/inlibrary.uz.foreign_philology.1585.
12.Turniyozov B. N. Kauzativlikning semantik maqomi // Xorijiy filologiya. – 2019. – № 2 (71). – B. 43–46. – DOI: 10.71337/inlibrary.uz.foreign_philology.985.
13.Sharipov B. Kauzativ retsiproklikning ma'no turlari // Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika. – 2024. – URL: https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
14.Типология каузативных конструкций. Морфологический каузатив / Отв. ред. А. А. Холодович. – Л.: Наука, 1969.